Johann Strauss: Król walca, syn, twórca „Nietoperza”

0

Johann Strauss II, urodzony 25 października 1825 roku w Wiedniu, znany jako „Król Walca”, był wybitnym austriackim kompozytorem, skrzypkiem i dyrygentem, którego twórczość na zawsze zdefiniowała muzykę taneczną i operetkową. Syn równie słynnego Johanna Straussa I, młody kompozytor, mimo początkowego sprzeciwu ojca, zdołał zbudować własną, spektakularną karierę, tworząc ponad 500 utworów, w tym takie arcydzieła jak „Nad pięknym modrym Dunajem” czy „Zemsta nietoperza”. Jego życie było pasmem sukcesów artystycznych, ale także osobistych wyzwań, a jego dziedzictwo do dziś stanowi nieodłączny element austriackiej i światowej kultury muzycznej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na październik 2023 roku miałby 198 lat.
• Żona/Mąż: Henrietta Treffz, Angelika Dittrich, Adele Deutsch.
• Dzieci: Brak znanych potomków.
• Zawód: Kompozytor, skrzypek, dyrygent.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie ponad 500 utworów, w tym ikonicznych walców i operetek, które zdefiniowały gatunek i zdobyły światowe uznanie.

Kim był Johann Strauss II?

Johann Baptist Strauss II, powszechnie znany jako Johann Strauss Jr. lub „Syn”, urodził się 25 października 1825 roku w St Ulrich niedaleko Wiednia. Zmarł 3 czerwca 1899 roku w wieku 73 lat, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które na zawsze odmieniło oblicze muzyki tanecznej i operetkowej. Był on nie tylko wybitnym austriackim kompozytorem muzyki lekkiej, ale również cenionym skrzypkiem, który zyskał światową sławę jako „Król Walca”. Jego twórczość, obejmująca ponad 500 walców, polek, kadrylów oraz innych form tańca, a także kilka operetek i jeden balet, do dziś stanowi fundament repertuaru wielu orkiestr na całym świecie. Strauss II pochodził z katolickiej rodziny, jednakże jego pradziadek ze strony ojca był węgierskim Żydem, co stało się powodem późniejszych manipulacji historycznych, w tym prób ukrycia tego pochodzenia przez nazistów w 1941 roku poprzez fałszerstwa dokumentów.

Rodzina i życie prywatne Johanna Straussa II

Rodzice i rodzeństwo

Johann Strauss II był synem słynnego kompozytora Johanna Straussa I oraz jego pierwszej żony, Marii Anny Streim. Miał dwóch młodszych braci, Josefa i Eduarda, którzy również podążyli drogą muzyczną, zostając kompozytorami muzyki lekkiej. Ich wspólne talenty muzyczne znacząco wpłynęły na wiedeńskie życie muzyczne. Mimo muzycznego dziedzictwa rodziny, ojciec Johanna II kategorycznie sprzeciwiał się jego karierze muzycznej, planując dla niego stabilną przyszłość jako bankiera. Ten sprzeciw miał głębokie konsekwencje dla młodego Johanna. Ojciec dopuszczał się dotkliwego bicia chłopca, gdy odkrył, że ten potajemnie ćwiczy grę na skrzypcach. Dopiero odejście ojca od rodziny do kochanki umożliwiło Johannowi pełne zaangażowanie w karierę muzyczną, co nastąpiło przy pełnym wsparciu matki.

Małżeństwa i związki

Życie osobiste Johanna Straussa II było burzliwe i naznaczone poszukiwaniem szczęścia. W 1862 roku poślubił śpiewaczkę Henriettę Treffz, z którą pozostał w związku aż do jej śmierci w 1878 roku. Zaledwie sześć tygodni po jej odejściu, Strauss ożenił się ponownie, tym razem z aktorką Angeliką Dittrich. Drugie małżeństwo okazało się jednak nieszczęśliwe, co zmusiło kompozytora do walki o rozwód. Kościół rzymskokatolicki odmówił mu jednak jego udzielenia. Aby móc ponownie się ożenić, Strauss podjął drastyczne kroki: musiał zmienić wyznanie oraz narodowość. W 1887 roku został obywatelem Saxe-Coburg-Gotha. W sierpniu tego samego roku poślubił Adele Deutsch, która okazała się jego muzą i wsparciem w późnych latach jego twórczości.

Kariera muzyczna i debiut Johanna Straussa II

Początki i edukacja

Edukacja muzyczna Johanna Straussa II rozpoczęła się potajemnie. Młody muzyk pobierał lekcje u Franza Amona, pierwszego skrzypka w orkiestrze jego ojca. To właśnie Amon dostrzegł talent młodego Straussa i wspierał jego rozwój w tajemnicy przed surowym ojcem. Ta ukryta nauka pozwoliła mu rozwinąć umiejętności, które wkrótce miały zabłysnąć na wiedeńskiej scenie muzycznej.

Debiut i pierwsze sukcesy

Przełomowym momentem w karierze Johanna Straussa II był jego debiut jako kompozytora, który odbył się w październiku 1844 roku w kasynie Dommayera w Hietzing. Mimo prób sabotowania jego występu przez ojca, młody muzyk odniósł ogromny sukces. Wykonał wówczas swoje walce, takie jak „Sinngedichte” i „Gunstwerber”, które spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem publiczności. Ten sukces otworzył mu drzwi do dalszej kariery. Już w 1845 roku otrzymał prestiżowe stanowisko kapelmistrza 2. Wiedeńskiego Pułku Obywatelskiego, co stanowiło ważny krok w jego rozwoju jako dyrygenta i kompozytora. Jego talent zaczął być dostrzegany i doceniany, mimo początkowych przeszkód ze strony ojca.

Zaangażowanie polityczne i powrót do łask

Podczas rewolucji 1848 roku Johann Strauss II opowiedział się po stronie rewolucjonistów, co skutkowało jego aresztowaniem za publiczne granie „Marsylianki”. To polityczne zaangażowanie miało długofalowe konsekwencje, powodując dwukrotne odrzucenie jego kandydatury na stanowisko dyrektora muzyki dworskiej. Los jednak potoczył się inaczej. Po śmierci ojca w 1849 roku, Johann połączył obie orkiestry – swoją i ojca – i zaczął intensywnie koncertować, budując swoją pozycję na wiedeńskiej scenie. Aby odzyskać względy monarchii, starał się dedykować marsze patriotyczne cesarzowi Franciszkowi Józefowi I. Jego wysiłki przyniosły w końcu pożądany skutek – w 1863 roku otrzymał upragniony tytuł dyrektora muzyki na balach dworskich (KK Hofballmusikdirektor), co było ukoronowaniem jego starań i potwierdzeniem jego znaczenia dla wiedeńskiego życia muzycznego.

Muzyka Johanna Straussa II – arcydzieła i wpływ

Ikoniczne walce i polki

Johann Strauss II zasłynął przede wszystkim jako mistrz walca i polki. Do jego najbardziej ikonicznych utworów należą walce „Nad pięknym modrym Dunajem” (The Blue Danube) oraz „Walc Cesarski” (Kaiser-Walzer). Te kompozycje, pełne melodii i rytmu, stały się symbolami Wiednia i muzyki tanecznej na całym świecie. Strauss skomponował również słynne „Opowieści Lasku Wiedeńskiego” (Geschichten aus dem Wienerwald), które urzekają swoją lirycznością i nastrojowością, oraz energetyczną „Tritsch-Tratsch-Polka”, która do dziś rozgrzewa publiczność swoją żywiołowością. Jego umiejętność tworzenia chwytliwych melodii i rytmów, które porywały do tańca, zapewniła mu nieśmiertelność w historii muzyki.

Wybitne operetki

W dziedzinie operetki Johann Strauss II stworzył dzieła stanowiące filary repertuaru gatunku. Dwie jego najsłynniejsze operetki to „Zemsta nietoperza” (Die Fledermaus) oraz „Baron cygański” (Der Zigeunerbaron). „Zemsta nietoperza”, oparta na błyskotliwym libretcie, jest arcydziełem komediowej operetki, pełnym dowcipu, intryg i niezapomnianych melodii. „Baron cygański” z kolei, osadzony w węgierskim klimacie, zachwyca egzotyką, bogactwem orkiestracji i wpadającymi w ucho pieśniami. Te dzieła nie tylko ugruntowały jego pozycję jako kompozytora, ale również wpłynęły na rozwój gatunku operetki.

Uznanie wśród współczesnych

Twórczość Johanna Straussa II cieszyła się ogromnym uznaniem nie tylko wśród publiczności, ale także wśród innych wielkich kompozytorów. Richard Wagner, sam będący ikoną muzyki, uwielbiał jego walc „Wino, kobieta i śpiew” (Wein, Weib und Gesang). Szczególnie bliska relacja łączyła Straussa z Johannesem Brahmsem. Przyjaźń ta została uwieczniona w anegdocie, gdy Brahms, będąc blisko żony Straussa, podpisał kiedyś na jej wachlarzu nuty „Nad pięknym modrym Dunajem” z dopiskiem: „Niestety NIE autorstwa Johannesa Brahmsa”. Ten dowcipny gest podkreślał szacunek, jakim Brahms darzył dzieła swojego przyjaciela.

Międzynarodowe sukcesy i podróże Johanna Straussa II

Podboje muzyczne w Rosji

W latach 1856–1865 Johann Strauss II regularnie odwiedzał Rosję, gdzie jego muzyka cieszyła się ogromną popularnością. Każdego roku występował w Pawilonie Vauxhall w Pawłowsku, prezentując swoje najnowsze kompozycje i dyrygując orkiestrą. Jego koncerty w Rosji były wydarzeniami, które przyciągały tłumy entuzjastów muzyki, a jego walce i polki szybko zdobyły serca rosyjskiej publiczności, umacniając jego międzynarodową renomę.

Wielka przygoda w Stanach Zjednoczonych

W 1872 roku Johann Strauss II udał się do Stanów Zjednoczonych na zaproszenie Patricka Gilmore’a, znanego organizatora koncertów. Jego wizyta była odpowiedzią na rosnące zainteresowanie jego twórczością w Ameryce. Podczas Międzynarodowego Festiwalu Muzycznego w Bostonie dyrygował imponującym „Monster Concert” z udziałem ponad 1000 wykonawców. Jego popularność w USA była tak ogromna, że fanki masowo prosiły o pukle jego włosów. Aby sprostać temu niezwykłemu zapotrzebowaniu i jednocześnie chronić fryzurę mistrza, lokaj Straussa stosował nietypowe metody – wycinał futro z jego czarnego nowofundlanda i rozdawał je wielbicielkom jako „autentyczne włosy Straussa”. Był to dowód na niezwykłą skalę jego sławy w Stanach Zjednoczonych.

Zdrowie, wyzwania i śmierć Johanna Straussa II

Problemy zdrowotne i załamanie nerwowe

Przez całe życie Johann Strauss II zmagał się z licznymi problemami zdrowotnymi. Cierpiał na hipochondrię oraz różne fobie, co znacząco wpływało na jego samopoczucie i życie. W 1853 roku, pod wpływem ogromnego obciążenia pracą i presji artystycznej, przeszedł załamanie nerwowe. To poważne wydarzenie zmusiło go do przekazania prowadzenia orkiestry swojemu bratu, Josefowi, co świadczy o głębokości jego cierpienia i potrzebie odpoczynku.

Ostatnie lata i śmierć

Johann Strauss II zmarł 3 czerwca 1899 roku w Wiedniu w wyniku zapalenia płuc. W chwili śmierci kompozytor był w trakcie pracy nad baletem „Aschenbrödel”. Jego odejście było wielką stratą dla świata muzyki. Został pochowany na Cmentarzu Centralnym w Wiedniu (Zentralfriedhof), gdzie spoczywa jako jedna z najważniejszych postaci austriackiej kultury.

Kontrowersje i dziedzictwo Johanna Straussa II

Pakt braci i niszczenie archiwów

Bracia Josef i Eduard Strauss zawarli między sobą niezwykły pakt, zgodnie z którym ten, który przeżyje drugiego, miał zniszczyć ich wspólne archiwa. W 1907 roku Eduard Strauss, jako ostatni z żyjących braci, spełnił tę obietnicę. Spalił ogromną część oryginalnych archiwów orkiestrowych w fabryce pieców, co doprowadziło do utraty wielu cennych dokumentów i dzieł. Ten akt, choć budzi kontrowersje, miał na celu wypełnienie woli braci.

Rywalizacja i dziedzictwo

Johann Strauss II musiał mierzyć się w dziedzinie operetki z wielkimi sukcesami Jacques’a Offenbacha, francuskiego kompozytora, który również odnosił znaczące triumfy w tym gatunku. Mimo tej rywalizacji, twórczość Straussa II zyskała unikalne miejsce w historii muzyki. Jego dawna rezydencja w Wiedniu przy Praterstrasse jest obecnie częścią Muzeum Wiednia, upamiętniając jego życie i twórczość. Historia Johanna Straussa II zainspirowała również świat kina; Alfred Hitchcock nakręcił o nim film biograficzny „Waltzes from Vienna” w 1934 roku, a Walt Disney stworzył film „The Waltz King” w 1963 roku. Tradycja prowadzenia orkiestry ze skrzypcami w ręku (tzw. Vorgeiger) jest do dziś kontynuowana, między innymi podczas Koncertów Noworocznych Filharmoników Wiedeńskich, którzy corocznie celebrują jego dziedzictwo. Jego muzyka żyje nadal, porywając kolejne pokolenia do tańca i wprowadzając radość.

Kluczowe daty w życiu Johanna Straussa II

Najważniejsze dzieła Johanna Straussa II

• Walce:
• „Nad pięknym modrym Dunajem” (The Blue Danube)
• „Walc Cesarski” (Kaiser-Walzer)
• „Opowieści Lasku Wiedeńskiego” (Geschichten aus dem Wienerwald)
• „Wino, kobieta i śpiew” (Wein, Weib und Gesang)
• Polki:
• „Tritsch-Tratsch-Polka”
• Operetki:
• „Zemsta nietoperza” (Die Fledermaus)
• „Baron cygański” (Der Zigeunerbaron)
• Balet:
• „Aschenbrödel” (w chwili śmierci pracował nad tym baletem)

Warto wiedzieć: Johann Strauss II był tak popularny w Stanach Zjednoczonych, że jego lokaj, aby chronić fryzurę mistrza przed natrętnymi wielbicielkami, rozdawał im futro z czarnego nowofundlanda, twierdząc, że to „autentyczne włosy Straussa”.

Johann Strauss II w kulturze

Twórczość i życie Johanna Straussa II znalazły odzwierciedlenie w sztuce filmowej. W 1934 roku Alfred Hitchcock nakręcił o nim film biograficzny „Waltzes from Vienna”. Później, w 1963 roku, Walt Disney, po wizycie w Wiedniu, stworzył film „The Waltz King”, który przybliżył postać „Króla Walca” nowym pokoleniom widzów.

Warto wiedzieć: Bracia Josef i Eduard Strauss zawarli pakt, zgodnie z którym ten, który przeżyje drugiego, miał zniszczyć ich wspólne archiwa. W 1907 roku Eduard Strauss spełnił tę obietnicę, paląc dużą część oryginalnych archiwów orkiestrowych.

Podsumowując, Johann Strauss II, „Król Walca”, pozostawił po sobie dziedzictwo niezapomnianych melodii, które do dziś porywają do tańca i wzruszają serca na całym świecie. Jego niezwykła kariera, choć naznaczona osobistymi wyzwaniami i rodzinnymi konfliktami, udowodniła siłę talentu i determinacji. Jego muzyka, pełna radości i elegancji, na zawsze wpisała się w kanon światowej kultury, a jego postać wciąż inspiruje artystów i fascynuje miłośników muzyki.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Johann_Strauss_II