Jerzy Fryderyk Haendel: Kompozytor, geniusz muzyczny, mistrz baroku

0

Jerzy Fryderyk Händel (George Frideric Handel), urodzony 23 lutego 1685 roku w Halle, zmarł 14 kwietnia 1759 roku w Londynie, był jednym z najwybitniejszych kompozytorów epoki baroku. Choć urodził się w Niemczech, w 1727 roku uzyskał brytyjskie obywatelstwo i jest powszechnie uznawany za brytyjskiego kompozytora narodowego. Jego życie, trwające 74 lata, było naznaczone niezwykłą karierą muzyczną, która przyniosła mu międzynarodową sławę. Händel nigdy się nie ożenił i nie miał dzieci, poświęcając swoje życie całkowicie sztuce, która do dziś stanowi kanon muzyki klasycznej i wpływa na kolejne pokolenia artystów.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 14 kwietnia 1759 roku (data śmierci) miał 74 lata.
• Żona/Mąż: Brak danych (nigdy się nie ożenił).
• Dzieci: Brak danych (nie miał dzieci).
• Zawód: Kompozytor, muzyk.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie monumentalnych dzieł operowych i oratoryjnych, w tym słynnego „Mesjasza”.

Podstawowe informacje o Jerzym Fryderyku Händlu

Dane biograficzne i tożsamość narodowa

Georg Friedrich Händel przyszedł na świat 23 lutego 1685 roku w Halle, w ówczesnych granicach Brandenburgii-Prus. Jego życie, od narodzin po śmierć, było nierozerwalnie związane z rozwojem muzyki europejskiej. Choć jego korzenie tkwiły w Niemczech, w 1727 roku oficjalnie stał się poddanym Wielkiej Brytanii. Ten akt naturalizacji, podpisany przez króla Jerzego I, umożliwił mu pełną integrację z brytyjskim społeczeństwem i umocnił jego pozycję jako kompozytora działającego na Wyspach. Obecnie jest on powszechnie uznawany za brytyjskiego kompozytora narodowego, co świadczy o głębokim zakorzenieniu jego twórczości w kulturze brytyjskiej.

Warianty imienia i nazwiska

W historii muzyki kompozytor znany jest pod kilkoma wersjami swojego imienia i nazwiska, odzwierciedlającymi jego życie i karierę. W Niemczech posługiwano się jego oryginalnym imieniem i nazwiskiem: Georg Friedrich Händel. Po osiedleniu się w Anglii, przyjął angielską formę: George Frideric Handel. W Polsce zaś znany jest jako Jerzy Fryderyk Händel, co podkreśla międzynarodowy charakter jego twórczości i odbioru.

Śmierć i miejsce pochówku

Jerzy Fryderyk Händel zmarł 14 kwietnia 1759 roku, w Wielką Sobotę, w Londynie. Jego pogrzeb odbył się z wielkim szacunkiem i podniosłością. Został pochowany w prestiżowym Opactwie Westminsterskim, miejscu spoczynku wielu brytyjskich monarchów i wybitnych postaci. Ceremonia pogrzebowa zgromadziła około 3000 osób, co świadczy o jego ogromnej sławie i wpływie na społeczeństwo brytyjskie.

Rodzina i życie prywatne Jerzego Fryderyka Händla

Pochodzenie rodzinne i wczesne lata

Georg Friedrich Händel przyszedł na świat w rodzinie, która nie posiadała tradycji muzycznych. Jego ojciec, Georg Händel, był cyrulikiem i początkowo lekceważył zainteresowanie syna muzyką, preferując dla niego karierę prawniczą. Ta artystyczna dysonans w rodzinie stanowi ciekawy kontekst dla rozwoju talentu młodego kompozytora. Ojciec kompozytora, Georg senior, ożenił się ponownie w wieku sześćdziesięciu lat ze znacznie młodszą kobietą. Z tego związku urodziło się czworo dzieci, w tym sam Georg Friedrich. Ta nietypowa sytuacja rodzinna mogła mieć wpływ na dynamikę w domu i postrzeganie przez ojca aspiracji muzycznych syna.

Stan cywilny i życie prywatne

Mimo swojej wielkiej sławy i osiągniętej pozycji społecznej, Jerzy Fryderyk Händel nigdy się nie ożenił. Jego życie prywatne było więc skoncentrowane na pracy i pasjach artystycznych. Warto jednak wspomnieć o jego zamiłowaniu do dobrego jedzenia oraz wina, co dodaje mu ludzkiego wymiaru i pokazuje, że cenił sobie również przyjemności życia doczesnego.

Sąsiedztwo w Londynie

Od 1724 roku aż do śmierci, Jerzy Fryderyk Händel mieszkał pod adresem Brook Street 25 w Londynie. To właśnie tam tworzył swoje największe dzieła i prowadził intensywne życie artystyczne. Ciekawostką historyczną jest fakt, że w 1969 roku, niemal dwa stulecia później, pod numerem 23 przy tej samej ulicy zamieszkał legendarny muzyk Jimi Hendrix, co stanowi fascynujące, choć przypadkowe, połączenie epok i stylów muzycznych.

Edukacja i początki kariery muzycznej Jerzego Fryderyka Händla

Potajemna nauka gry i wsparcie władcy

Według pierwszej biografii autorstwa Johna Mainwaringa, młody Händel wykazywał ogromną fascynację muzyką. Według tych relacji, potajemnie ćwiczył grę na klawikordzie na strychu rodzinnego domu, rozwijając swój talent w ukryciu przed sceptycznym ojcem. Początki formalnej edukacji muzycznej Händla były owocem interwencji lokalnego władcy. Na jego dworze ogromne wrażenie zrobiła gra chłopca na organach, co skłoniło go do wsparcia dalszego rozwoju jego talentu. Był to kluczowy moment, który otworzył przed Händlem drzwi do świata muzyki.

Studia prawnicze i pierwszy nauczyciel

Zgodnie z obietnicą daną ojcu, Jerzy Fryderyk Händel rozpoczął w 1702 roku studia prawnicze na Uniwersytecie w Halle. Jednak jego serce i umysł należały już do muzyki. Po pewnym czasie zrezygnował z kariery prawniczej, aby całkowicie poświęcić się swojej prawdziwej pasji. Od 1696 roku gry na organach uczył go Friedrich Wilhelm Zachau, pod którego okiem Händel zdobywał pierwsze szlify jako muzyk. Te lata nauki zaowocowały mianowaniem go organistą w katedrze w Halle, co było znaczącym osiągnięciem dla młodego artysty i potwierdzeniem jego rosnących umiejętności.

Znajomość z Telemannem

W 1701 roku Jerzy Fryderyk Händel poznał Georga Philippa Telemanna, jednego z najwybitniejszych kompozytorów epoki baroku. Ta wieloletnia przyjaźń okazała się kluczowa dla rozwoju jego kariery. To właśnie dzięki Telemannowi Händel zainteresował się gatunkiem opery, który wkrótce miał stać się jednym z filarów jego twórczości.

Kariera zawodowa i twórczość Jerzego Fryderyka Händla

Okres hamburski i debiut operowy

W latach 1704–1706 Händel przebywał w Hamburgu, który wówczas był jednym z najważniejszych centrów opery w Niemczech. Pracował tam jako skrzypek i klawesynista w renomowanej Oper am Gänsemarkt, zdobywając cenne doświadczenie sceniczne i kompozytorskie. Pierwsza opera Jerzego Fryderyka Händla, „Almira”, wystawiona w 1705 roku w Hamburgu, odniosła natychmiastowy i wielki sukces. Dzieło było powtarzane aż 20 razy, co stanowiło imponujące osiągnięcie i zapowiedź przyszłych triumfów kompozytora w gatunku operowym.

Włoska podróż i służba u elektora Hanoweru

W latach 1706–1710 Händel odbył czteroletnią podróż po Włoszech. Ten okres okazał się niezwykle inspirujący i owocny. Kompozytor poznał tam takich mistrzów jak Arcangelo Corelli czy Domenico Scarlatti, a jego własne opery, takie jak „Rodrigo” i „Agrippina”, zdobyły uznanie włoskiej publiczności, umacniając jego pozycję na europejskiej scenie muzycznej. W 1710 roku Jerzy Fryderyk Händel został muzykiem na dworze Jerzego Ludwika, elektora Hanoweru. Ta posada stanowiła ważny etap w jego karierze, otwierając drogę do dalszych sukcesów i ostatecznie prowadząc do jego osiedlenia się w Anglii w 1712 roku, gdzie miał spędzić resztę życia.

Royal Academy of Music i przejście do oratorium

W 1719 roku Händel objął funkcję „mistrza orkiestry” w nowo założonej Royal Academy of Music. Lata 20. XVIII wieku były okresem jego największych triumfów operowych. W tym czasie powstały dzieła takie jak słynny „Juliusz Cezar w Egipcie”, które przyniosły mu ogromne uznanie i ugruntowały jego pozycję jako czołowego twórcy operowego. W latach 40. XVIII wieku nastąpił znaczący zwrot w karierze Händla. Kompozytor całkowicie zrezygnował z komponowania oper, skupiając się na tworzeniu oratoriów w języku angielskim. Ta zmiana była podyktowana preferencjami londyńskiej publiczności, która zaczęła cenić ten gatunek wyżej, co pozwoliło Händlowi na kontynuowanie jego sukcesów artystycznych w nowej formie.

„Mesjasz” i muzyka okolicznościowa

Najsłynniejszym oratorium Jerzego Fryderyka Händla jest bez wątpienia „Mesjasz”, którego premiera odbyła się w Dublinie w 1742 roku. Ten monumentalny utwór, do dziś wykonywany na całym świecie, zyskał szczególne uznanie dzięki słynnemu chórowi „Hallelujah”. Z nim wiąże się tradycja wstawania podczas jego wykonania, zapoczątkowana rzekomo przez króla Jerzego II, który miał powstać z szacunku dla majestatu dzieła. Händel tworzył również wielkie dzieła na zamówienie dworu królewskiego, które miały uświetnić różnorodne uroczystości. Do najbardziej znanych przykładów należą „Water Music” z 1717 roku, wykonywana na barce na Tamizie podczas królewskiego rejsu, oraz „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych” z 1749 roku, skomponowana z okazji zakończenia wojny o sukcesję austriacką i podpisania traktatu w Akwizgranie.

Innowacje w instrumentacji i ostatnia opera

Jerzy Fryderyk Händel nie bał się eksperymentować z instrumentacją, wprowadzając do swoich dzieł nowe brzmienia i efekty. W oratorium „Saul” wykorzystał rzadki wówczas carillon, a w operze „Juliusz Cezar w Egipcie” wzbogacił partyturę o brzmienie harfy i mandoliny, co świadczy o jego innowacyjnym podejściu do kompozycji. Ostatnim dziełem operowym w karierze Jerzego Fryderyka Händla była „Deidamia”, skomponowana w 1741 roku. Był to ostatni akcent jego bogatej twórczości w tym gatunku, po którym skupił się na oratoriach.

Filantropia i osobowość Jerzego Fryderyka Händla

Działalność charytatywna i poczucie humoru

Jerzy Fryderyk Händel był znany nie tylko ze swojego geniuszu muzycznego, ale również ze swojej hojności i aktywnej działalności dobroczynnej. Kompozytor często angażował się w projekty mające na celu wsparcie potrzebujących, co świadczy o jego szlachetności i wrażliwości społecznej. Współcześni zapamiętali Händla jako człowieka obdarzonego dużym poczuciem humoru. Ten cecha charakteru, kontrastująca z powagą niektórych jego monumentalnych dzieł sakralnych, czyniła go postacią barwną i lubianą. Jego dowcip i żywotność z pewnością dodawały kolorytu jego życiu i relacjom z innymi.

Zdrowie Jerzego Fryderyka Händla

Paraliż, terapia i utrata wzroku

W kwietniu 1737 roku Händel doświadczył poważnych problemów zdrowotnych – doznał paraliżu prawej ręki, co uniemożliwiło mu dalszą grę na instrumentach. Skuteczną pomoc przyniosła mu dopiero kuracja w wodach termalnych w Akwizgranie, które pomogły mu odzyskać sprawność. Pod koniec życia kompozytor zmagał się z postępującą ślepotą. W 1751 roku, podczas pracy nad oratorium „Jefte”, stracił wzrok w lewym oku. Ta nieuleczalna choroba stanowiła ogromne wyzwanie dla artysty, który polegał na swoim wzroku przy tworzeniu muzyki. Mimo operacji przeprowadzonych przez słynnego okulistę Johna Taylora, tego samego lekarza, który próbował leczyć również Johanna Sebastiana Bacha, stan wzroku Händla nie uległ poprawie. W 1752 roku kompozytor całkowicie oślepł, co było tragicznym końcem jego zdolności widzenia, choć nie przerwało jego aktywności twórczej do samego końca.

Kontrowersje i skandale związane z Jerzym Fryderykiem Händlem

Pojedynek, rywalizacja i zarzuty o plagiaty

W 1704 roku życie Jerzego Fryderyka Händla zostało naznaczone dramatycznym wydarzeniem – krwawym sporem z kompozytorem Johannem Matthesonem. Do starcia doszło w pobliżu teatru. Händel ocalał tylko dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności: jego szpada zatrzymała się na mosiężnym guziku surduta przeciwnika, zapobiegając śmiertelnemu ciosowi. Kariera Händla w Londynie była naznaczona silną konkurencją, zwłaszcza ze strony „Opera of the Nobility”, prestiżowego towarzystwa muzycznego wspieranego przez księcia Walii. Rywalizacja z innymi kompozytorami, takimi jak Giovanni Battista Bononcini czy Nicola Porpora, dodawała dynamiki i napięcia jego londyńskiemu okresowi twórczości. W swojej twórczości Händel często wykorzystywał fragmenty utworów innych kompozytorów, co budziło kontrowersje. Choć było to powszechne zjawisko w epoce, dosłowność niektórych zapożyczeń i brak wyraźnego zaznaczenia autorstwa powodowały zarzuty o plagiaty i stanowiły przedmiot dyskusji wśród jego współczesnych.

Konflikt z Kościołem

Oratoria „Mesjasz” i „Izrael w Egipcie” spotkały się z krytyką środowisk protestanckich. Krytycy uważali za niestosowne wystawianie tekstów biblijnych w teatrach, które postrzegano jako miejsca rozrywki. Ta sytuacja ukazuje napięcie między sztuką a religią w tamtych czasach.

Ciekawostki o Jerzym Fryderyku Händlu

Hymn Ligi Mistrzów i hołd innych kompozytorów

Oficjalny hymn Ligi Mistrzów UEFA, najbardziej prestiżowych rozgrywek klubowych w europejskiej piłce nożnej, jest adaptacją kantaty koronacyjnej Händla „Zadok the Priest”. Utwór ten, w wykonaniu Tony’ego Brittena, zyskał nowe życie i stał się rozpoznawalnym symbolem sportowego święta. Wolfgang Amadeus Mozart, jeden z największych geniuszy muzyki, wyrażał głęboki podziw dla twórczości Händla. Powiedział o nim: „Kiedy chce, uderza niczym grom”, doceniając jego niezwykłą umiejętność wywoływania potężnych efektów emocjonalnych w swojej muzyce. Ludwig van Beethoven, kolejny gigant muzyki, uważał Händla za największego kompozytora w historii. Beethoven deklarował, że byłby gotów uklęknąć przy jego grobie, co świadczy o ogromnym szacunku i uznaniu, jakim darzył dzieło swojego poprzednika.

Kulinarna anegdota i wpływ Keisera

Händel znany był z ciętego języka i poczucia humoru. Prywatnie kpił z braku umiejętności technicznych Christopha Willibalda Glucka, twierdząc, że ten zna się na kontrapunkcie nie lepiej niż jego kucharz, Gustavus Waltz. Ta anegdota pokazuje jego bezkompromisowość i pewność siebie. Podobnie podczas swojego pobytu w Hamburgu, Händel czerpał inspirację z twórczości Reinharda Keisera, innego wybitnego kompozytora operowego działającego w Oper am Gänsemarkt. Wpływy te można dostrzec w jego wczesnych dziełach operowych.

Sukces „Agrippiny” i warunki w Hanowerze

Podczas pobytu we Włoszech, opera „Agrippina” Jerzego Fryderyka Händla odniosła spektakularny sukces. Została wystawiona w Wenecji aż 27 razy z rzędu, co było rzadko spotykanym osiągnięciem i świadczyło o wielkim uznaniu dla talentu młodego kompozytora. Po objęciu stanowiska muzyka na dworze elektora Hanoweru, Jerzego Ludwika, Händel otrzymał warunki, które pozwalały mu na długie wyjazdy zagraniczne. Ta swoboda pozwoliła mu na rozwijanie kariery w różnych europejskich ośrodkach muzycznych.

Instrumenty dęte i data pogrzebu

W swoich dziełach plenerowych, takich jak „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych”, Händel znacząco rozbudował sekcję instrumentów dętych. To pozwoliło mu na uzyskanie bogatszego i bardziej donośnego brzmienia, idealnego do prezentacji na otwartym powietrzu. Jerzy Fryderyk Händel został pochowany 20 kwietnia 1759 roku, sześć dni po swojej śmierci. Ta ceremonia pogrzebowa, jak wspomniano, zgromadziła tłumy, co podkreślało jego znaczenie dla społeczeństwa brytyjskiego.

Miejsce urodzenia i akt naturalizacji

Halle, miasto urodzenia Händla, leżało wówczas w granicach Brandenburgii-Prus, co podkreśla jego niemieckie pochodzenie i europejskie korzenie. Dokument aktu naturalizacji, podpisany przez króla Jerzego I, był kluczowy dla integracji Händla z brytyjskim społeczeństwem. Umożliwił mu pełne uczestnictwo w życiu kulturalnym i artystycznym Wielkiej Brytanii.

Współczesna rocznica i „Tamerlano”

Od narodzin Jerzego Fryderyka Händla mija w 2026 roku dokładnie 341 lat. Ta rocznica jest kolejnym dowodem na jego ponadczasowe znaczenie i trwałe miejsce w historii muzyki. „Tamerlano” to jedno z kluczowych dzieł operowych Jerzego Fryderyka Händla, powstałe w okresie jego największych triumfów operowych w latach 20. XVIII wieku. Opera ta, podobnie jak wiele innych jego dzieł, wpłynęła na rozwój gatunku.

Premiera „Mesjasza” w Londynie i traktat w Akwizgranie

Choć premiera oratorium „Mesjasz” odbyła się w Dublinie w 1742 roku, rok później, w 1743 roku, miało ono swoją londyńską premierę, co potwierdza jego znaczenie dla brytyjskiej sceny muzycznej. Słynna „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych” została skomponowana z okazji podpisania traktatu w Akwizgranie, który zakończył wojnę o sukcesję austriacką. Dzieło to jest przykładem muzyki okolicznościowej tworzonej przez Händla.

William Bromfield i Gustavus Waltz

William Bromfield był jednym z lekarzy, którzy bezskutecznie próbowali ratować wzrok Jerzego Fryderyka Händla. Jego wysiłki, podobnie jak te podejmowane przez Johna Taylora, nie przyniosły trwałej poprawy. Gustavus Waltz był kucharzem Händla, do którego kompozytor z humorem porównywał umiejętności techniczne Glucka. Ta anegdota, choć przedstawia Händla w nieco ironicznym świetle, pokazuje jego charakter i relacje z otoczeniem.

Kariera Jerzego Fryderyka Händla – kluczowe etapy i dzieła

Okresy działalności i przejście do oratorium

Kariera Jerzego Fryderyka Händla obejmowała kilka kluczowych etapów, które ukształtowały jego styl i pozycję w świecie muzyki. Po opuszczeniu Halle, Händel udał się do Hamburga, ówczesnego centrum operowego w Niemczech, gdzie pracował jako skrzypek i klawesynista w Oper am Gänsemarkt. Czteroletni pobyt we Włoszech był okresem intensywnego rozwoju artystycznego, gdzie poznał wybitnych mistrzów. W 1710 roku rozpoczął pracę na dworze elektora Hanoweru, co otworzyło mu drogę do dalszych sukcesów i ostatecznie doprowadziło do jego osiedlenia się w Anglii. W 1719 roku został „mistrzem orkiestry” w nowo założonej Royal Academy of Music, co zapoczątkowało okres jego największych triumfów operowych. W latach 40. XVIII wieku nastąpiła znacząca zmiana w twórczości Händla – kompozytor całkowicie zrezygnował z komponowania oper na rzecz oratoriów w języku angielskim, co było podyktowane rosnącą popularnością tego gatunku wśród londyńskiej publiczności.

Najwybitniejsze dzieła

Twórczość Jerzego Fryderyka Händla jest niezwykle bogata. Do jego najważniejszych dzieł należą:

• Opery: „Almira” (1705), „Rodrigo” (1707), „Agrippina” (1709), „Juliusz Cezar w Egipcie” (1724), „Tamerlano” (1724), „Deidamia” (1741).
• Oratoria: „Mesjasz” (1741/1742), „Izrael w Egipcie” (1739), „Saul” (1738), „Jefte” (1751).
• Muzyka okolicznościowa: „Water Music” (1717), „Muzyka dla Królewskich Ogni Sztucznych” (1749).
• Kantaty: „Zadok the Priest” (1727).

Języki i style w twórczości Händla

Jerzy Fryderyk Händel, tworząc w epoce baroku, posługiwał się różnymi językami i stylami, dostosowując je do charakteru dzieła i preferencji publiczności. Jego opery, choć często pisane po włosku, zyskały popularność w Anglii, gdzie z czasem zaczął komponować oratoria w języku angielskim. Ta elastyczność językowa i stylistyczna pozwoliła mu na dotarcie do szerszego grona odbiorców i umocnienie swojej pozycji na brytyjskiej scenie muzycznej.

Kluczowe fakty z życia Jerzego Fryderyka Händla

Życie Jerzego Fryderyka Händla obfitowało w wydarzenia, które ukształtowały jego karierę i osobowość. Oto kilka kluczowych faktów:

• Potajemna nauka gry na klawikordzie: Młody Händel, wbrew woli ojca, potajemnie ćwiczył grę na klawikordzie na strychu rodzinnego domu.
• Pojedynek na szpady: W 1704 roku doszło do niebezpiecznego sporu z Johannem Matthesonem, zakończonego pojedynkiem na szpady, z którego Händel wyszedł bez szwanku dzięki mosiężnemu guziku.
• Paraliż prawej ręki: W 1737 roku Händel doznał paraliżu prawej ręki, co wymagało terapii w Akwizgranie.
• Postępująca ślepota: Pod koniec życia kompozytor zmagał się z postępującą ślepotą, która w 1752 roku doprowadziła do całkowitego utraty wzroku.
• Hołd Mozarta i Beethovena: Zarówno Wolfgang Amadeus Mozart, jak i Ludwig van Beethoven wyrażali wielki podziw dla twórczości Händla, uznając go za jednego z największych kompozytorów w historii.

Warto wiedzieć: Oficjalny hymn Ligi Mistrzów UEFA jest adaptacją kantaty koronacyjnej Händla „Zadok the Priest”.

Dziedzictwo Jerzego Fryderyka Händla

Jerzy Fryderyk Händel pozostawił po sobie bogate dziedzictwo muzyczne, które do dziś inspiruje i zachwyca kolejne pokolenia słuchaczy. Jego innowacyjne podejście do kompozycji, mistrzostwo w tworzeniu oper i oratoriów, a także zdolność do wywoływania głębokich emocji sprawiły, że stał się jednym z filarów muzyki klasycznej. Jego twórczość, od monumentalnych oratoriów po lekkie i radosne „Water Music”, stanowi trwały pomnik jego geniuszu i nieśmiertelności artystycznej. Pomimo licznych wyzwań zdrowotnych i zawodowych, Jerzy Fryderyk Händel udowodnił, że determinacja i nieustępliwość w dążeniu do celu mogą prowadzić do stworzenia arcydzieł, które przetrwają wieki.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Georg_Friedrich_H%C3%A4ndel